کالری من | ید و نقش آن در سلامت

ید و نقش آن در سلامت

ید و نقش آن در سلامت

ید یکی از ریزمغذی های ضروری برای بدن است که بیشتر در اقیانوس‌ها یافت می‌شود. یون ید در اثر تابش پرتوهای خورشید به ید آلی تبدیل می‌شود که چون فرار است از سطح دریاها تصعید می‌شود. یدی که در آتمسفر قرار داد با ریزش باران به سطح خاک باز می‌گردد. باران‌ها، سیلاب‌ها و یخبندان‌ها ید موجود در خاک را شسته و به رودخانه‌ها، دریاچه‌ها و دریاها می‌ریزند. بنابراین بیشتر نقاط دنیا، به ویژه مناطق کوهستانی با کمبود ید روبرو هستند. درمناطقی مثل ژاپن که مردم از جلبک ها استفاده می  کنند ید مورد نیاز روزانه با مصرف این گیاهان دریایی تامین می شود درمناطقی که آب وخاک از نظر میزان ید فقیر است محصولات غذایی نیز ید کافی ندارند وتنها راه برای تامین ید مورد نیاز بدن افزودن آن به مواد غذایی است.

متابولیسم ید در بدن :

در بدن افراد سالمی که در مناطق با ید کافی زندگی می‌کنند ، بین 10 تا 20 میلی‌گرم ید وجود دارد. از این مقدار، 70 تا 80 درصد آن در تیروئید ذخیره می‌شود. مهمترین مورد استفاده ید در بدن، شرکت در ساختن هورمون‌های تیروئید است. اگرچه تیروئید، خود مکانیسم‌هایی دارد  که می‌تواند کمبود جزیی ید را تا حدودی جبران کند ولی کمبود شدید ید موجب می‌شود که در عملکرد غده تیروئید اختلال‌های شدیدی بروز کند. مصرف روزانه ید در مناطق مختلف دنیا متفاوت است و از چندین میکروگرم (مناطق گواتر آندمیک) تا چندین میلی‌گرم (ژاپن) در روز می‌رسد. در کشورهایی که به نان و نمک و سایر اغذیه‌ها مواد یددار اضافه می‌کنند (مانند کشورهای غربی) میزان مصرف روزانه ید تا 500 میکروگرم و در سایر کشورها میانگین مصرف روزانه بین 150 تا 200 میکروگرم است. روزانه هر فرد، به 150  میکروگرم ید نیاز دارد که 5 تا 10 درصد آن از راه آب و بقیه با مواد غذایی تامین می‌شود. از این مقدار 120 میکروگرم توسط تیروئید جذب می‌شود. ( تیروئید حدود 8000 میکروگرم ید در خـــود ذخیره دارد.) . 60 میکروگرم از ید جذب شده بدون تغییر می‌ماند و 60 میکروگرم به صورت هورمون‌های تیروئید به درون خون ترشح می‌شود. علاوه بر غده تیروئید، مخاط معده و غده پاراتیروئید نیز قادر به جذب و تغلیظ ید هستند.

هورمون های تیروئید پس از آن که در تیروئید ساخته شدند با جریان خون در سراسر بدن حرکت کرده و بسیاری از فعل و انفعالات شیمیایی قسمتهای مختلف بدن را کنترل می نمایند، این هورمون ها برای تکامل و عملکرد طبیعی بدن، مغز و دستگاه عصبی، برای حفظ گرمای بدن و انرژی ضروری هستند. اختلال در رشد مغزی وجسمی ،کری ولالی ولوچی چشم ، کاهش بهره هوشی کودکان  ،کاهش قدرت یاد گیری وافت تحصیلی از دیگر عوارض کمبود ید است.

منابع غذایی ید:

اگرچه غنی بودن آب از ید برای تامین ید گیاهان و حیواناتی که از آن آب استفاده می‌کنند لازم است، تا انسان که از مواد گیاهی و حیوانی استفاده می‌کند بتواند آن را به مقدار کافی دریافت کند؛ معهذا مقدار یدی که بدن به طور مستقیم از آب دریافت می‌کند حدود 5 درصد نیازهای انسان را برآورده می‌سازد. بنابراین غنی بودن مواد گیاهی و حیوانی از ید برای دریافت کافی این ماده ضروری است. مقدار ید کمتر از 2 میکروگرم در لیتر در یک منطقه معمولاً با حالات کمبود ید همراه است.

در مناطقی که دچار کمبود ید نیستند، بیشتر دانه‌های غلات و حبوبات، میوه‌ها و سبزی‌ها از نظر مقدار ید فقیر هستند. اسفناج، شلغم، جعفری، کاهو، برگ درخت مو مقدار زیادی ید (هر کیلوگرم خشک آن‌ها بیشتر از 1000 میکروگرم ید) دارند، کلم، نعناع، تربچه، پیاز، بامیه حاوی مقادیر متوسط ید هستند (یک کیلوگرم خشک هر یک از آن‌ها بین 300 تا 600 میکروگرم ید دارد). بدیهی است در مناطقی که میزان ید آب کاهش یافته، مقدار ید سبزی‌ها کمتر از مقادیر ذکر شده است و با تشدید کمبود ید در این مواد، این عنصر به مقدار بسیار جزیی یافت می‌شود. مقدار ید در محصولات شیر و تخم‌مرغ و مواد دیگر حیوانی متغیر است و به میزان ید خاک و بالنتیجه مقدار ید گیاهانی که حیوانات از آن تغذیه می‌کنند بستگی کامل دارد . غذاهای دریایی مانند صدف‌ها و میگو از منابع غنی ید هستند ولی چون در برنامه غذایی سهم کمی دارند در تامین یـــد بـــدن انســـان اثــــر زیـــادی ندارند. در هر کیلوگرم ماهی آب شور 300 تا 3000 میکروگرم و ماهی آب شیرین 20 تا 40 میکروگرم ید دارد. میزان ید ماهی دریاچه‌ها از دریاها کمتر است. از آن جا که اگر فردی بخواهد میزان ید روزانه خود را از محصولات دریایی تامین کند باید روزانه به طور مستمر بیش از 300 گرم از این مواد مصرف کند، بنابراین نمی‌توان مصرف این مواد را به عنوان تنها راه پیشگیری از کمبود ید توصیه کرد.

معمولا“ از چند روش برای رساندن ید به بدن استفاده می شود:

-     مکمل یاری: استفاده از قرصهای یدات پتاسیم، محلول لوگل، روغن یده (تزریقی یا خوراکی)

-   غنی سازی: افزودن ید به نان، نمک، شیر، آب، غذای کودک.

- تغییر در عادات غذایی: مصرف بیشتر غذاهای دریایی، جلبکها و مصرف کمتر مواد گواترزا.

- فعالیتهای بهداشت عمومی: افزایش دسترسی به مراقبتهای بهداشتی اولیه.

بجز روشهای فوق می توان از کودهای شیمیایی حاوی ید و غذای دامی ید دار نیز بعنوان روشی برای تامین ید مورد نیاز انسان استفاده کرد. البته هر یک از روشها منافع و معایب خاصی دارند

چرا نمک یددار می شود؟

اکنون رایجترین روش در سراسر دنیا برای تامین ید مورد نیاز بدن استفاده از نمک یددار است. کشورهای زیادی در دهه های گذشته با تدوین قوانینی فروش و توزیع نمک غیر یددار را در مناطق خاص یا کل کشورشان ممنوع کرده اند به دلایل زیر نمک بعنوان بهترین حامل برای ید انتخاب شده است :

1-     میزان مصرف روزانه نمک معمولا“ ثابت است.

2-     مصرف نمک وابسته به وضعیت اقتصادی خانوار نیست.

3-     نظارت و پایش مصرف آن به راحتی قابل انجام است.

4-     افزودن ید به نمک تاثیری بر بو، رنگ یا مزه نمک ندارد.

5-     افزودن ید به نمک اثر سوء بر مصرف کننده نمی گذارد.

6-     هزینه های افزودن ید به نمک بسیار ناچیز است.

7-     روش مطمئن و ایمنی است.

8-     اثرات مثبت این روش در کشورهای دیگر دیده شده است.

     یددار نمودن نمک قدیمیترین، مناسبترین و کم خرجترین روش کنترل کمبود ید است،

محلول روغنی ید، این محلول از مدتها قبل به صورت تزریق درون عضلانی در بسیاری از ممالک مانند چین، گینه جدید، نپال، اکوادور، اندونزی وزئیر مورد استفاده قرار گرفته است. هر تزریق برای سه تا پنج سال ید بدن را به میــزان کـــافی تامین می کند. اخیرا" از کپسولهای خوراکی که برای یک سال موثر هستند، استفاده می شود. مشکلات این روش عبارتند از:

الف) پرخرجتر است؛

ب) شرکت های محدودی آن را تولید می کند و ممکن است خرید آن مشکل باشد؛

ج) در مبتلایان به گواتر در سنین بالا ممکن است سبب بروز پرکاری تیروئید شود.

بیشتر صاحبنظران معتقدند که روش اصلی پیشگیری IDD توزیع نمک یددار است ولی استفاده از تزریق محلول روغنی ید را در فاصله ای که نمک یددار تهیه و با وضع قوانین لازم به طریق صحیح توزیع شود (که معمولا" چند سال طول می کشد) مفید می دانند. همچنین در مناطقی که امکان دسترسی به آنها کم است و جاده و امکانات مناسب وجود ندارد، تزریق محلول روغنی بسیار مناسب است. تزریق یک میلی لیتر محلول روغنی یددار به افراد یک تا 40 ساله و 5/0 میلی لیتر به کودکان زیر یک سال نیاز ید را به مدت 3 تا 5 سال تامین می کند. در ایران نمک های خوراکی با 40 گاما ید بصورت یدات پتاسیم غنی می شوند. کلیه نمک های خوراکی باید در کارخانجات تولید کننده با یدات پتاسیم غنی شوند.

نمک تصفیه چگونه نمکی است؟

نمک نامی است عام که به کلرور سدیم گفته می شود ، از آغاز تاریخ زندگی بشری به عنوان یک نوع چاشنی و به واسطه خواص ضد میکروبی و جلوگیری از فساد غذا به غذاها افزوده میشده است .نمک در طبیعت به دو صورت جامد (معادن نمک) و محلول در آب دریا وجود دارد. در نواحی مختلف ایران، معادن نمک به صورت کوه های نمک و نمک دریا دیده می شوند. نمک به دست آمده از معادن، دارای ناخالصی هایی است که برای سلامتی انسان بسیار مضر می باشد.

ناخالصی های نمک: مواد نامحلول مانند شن، ماسه و خاک و مواد آلوده کننده که جهت استخراج از معدن استفاده می شود و مواد محلول نظیر سختی (کلسیم و منیزیوم) سولفات و فلزات سنگینی از قبیل سرب، جیوه، ارسنیک، کادمیوم و ... می باشند. وجود این ناخالصی ها در نمک می تواند منجر به بروز عوارض نامطلوب در اندام های گوارشی، کلیوی، کبدی و ریوی شده و در مواردی ایجاد مسمومیت نموده، حتی باعث ممانعت در جذب آهن بدن شوند. بنابراین واحدهای تولید کننده نمک توانسته اند با روش تبلور مجدد (کریستالیزاسیون مجدد) ناخالصی های محلول و نامحلول موجود در نمک را حذف نمایند و نمکی کاملا" بهداشتی تحت نام "نمک تصفیه شده" تبلور مجدد را تولید و عرضه نمایند.کلیه واحدهای تولید کننده نمک ملزم هستند نمکی بهداشتی با رعایت درجه خلوص و دیگر مشخصات آن مطابق با جدول زیر تولید نمایند.

ویژگی های نمک تصفیه شده یددار

ویژگی

میزان قابل قبول

وضعیت ظاهری

رنگ سفید شفاف تا مات

طعم و بو

شورمزه و عاری از هر گونه بوی خارجی

مواد خارجی

فاقد هر گونه مواد خارجی

خلوص

حداقل 2/99 درصد

مواد نامحلول در آب

حداکثر 16/0

ید

10±40 ppm

سولفات

حداکثر 46/0 درصد

رطوبت

حداکثر 1/0 درصد

کلسیم

حداکثر 15/0 درصد

منیزیوم

حداکثر 03/0 درصد

قلیائیت

حداکثر 03/0 درصد

آرسنیک

حداکثر 5/0 ppm

مس

حداکثر 2 ppm

سرب

حداکثر1 ppm

کادمیوم

حداکثر 2/0 ppm

جیوه

حداکثر 05/0 ppm

آهن

حداکثر10 ppm

 

 

توصیه هایی مهم برای استفاده از نمک تصفیه شده یددار:

برای این که با مشکل برگشت اختلالات ناشی از کمبود ید در جامعه مـواجه نشـویم، توصیه می نمائیم که از نمک های یددار تصفیه شده در برنامه غذایی روزانه استفاده شود. وجود ناخالصی ها در نمک علاوه بر ایجاد عوارض نامطلوب باعث کاهش شوری نمک شده و در نتیجه افزایش مصرف نمک را به دنبال دارد .

امروزه با توجه به شیوع بالای بیماری های قلبی و عروقی و پرفشاری خون مصرف زیاد نمک به عنوان یکی از مهم ترین عوامل خطر در بروز این بیماری ها شناخته شده است، آمارها نشان می دهد که از هر 800 مورد مرگ و میر در کشور 300 مورد آن ناشی از بیماری های قلبی و عروقی بوده می باشد. سرانه مصرف نمک در کشور ما 15-10 گرم در روز برای هر فرد می باشد که این میزان بنا به توصیه سازمان های بین المللی بایستی به 3-2 گرم در روز کاهش پیدا کند.گرچه برای پیشگیری از بیماری های قلبی و عروقی و افزایش فشارخون مصرف کم نمک توصیه شده است، اما همان مقدار کم باید از نمک های یددار تصفیه شده باشد تا ید مورد نیاز بدن را تامین نماید و از طرفی عوارض احتمالی ناشی از وجود ناخالصی هایی در نمک نیز برطرف گردد. نمک های تصفیه شده یددار به دلیل خلوص بالا میزان ید را بهتر و به مدت بیشتری حفظ می نماید. نمکهای یددار نباید به مدت طولانی در معرض نور خورشید و یا رطوبت قرار گیرند چرا که ید خود را از دست می دهند، بهتر است نمک یددار در ظروف بدون منفذ پلاستیکی، چوبی، سفالی یا شیشه ای رنگی با سرپوش محکم نگهداری شود، همواره باید به تاریخ مصرف نمک و وجود پروانه ساخت از وزارت بهداشت و قید عبارت تصفیه شده بر روی بسته بندی نمک دقت نمود.